Toksyczne działanie iperytu siarkowego na organizm ludzki

Iperyt siarkowy, zwany również gazem musztardowym, jest jednym z najstarszych bojowych środków trujących z grupy parzących, łatwym w produkcji. Może być zastosowany zarówno przeciw ludności cywilnej jak i przeciw regularnym oddziałom wojskowym. Od czasu pierwszego jego użycia w 1915 roku w czasie I Wojny Światowej pod miejscowością Ypper we Francji, był używany także w ostatnich dwóch dekadach. Ujawniono użycie iperytu w czasie Wojny w Zatoce Perskiej (w 1984 i 1985 roku) oraz w czasie Radzieckiej inwazji w Afganistanie.

Iperyt siarkowy jest trującym środkiem chemicznym, wywierającym miejscowe działanie na oczy, skórę, błony śluzowe układu oddechowego i równocześnie działanie ogólne na układy: nerwowy, sercowo-naczyniowy oraz pokarmowy. Powoduje łzawienie, złe samopoczucie, brak łaknienia, ślinienie, zaburzenia oddychania, krążenia, wymioty,

nadpobudliwość nerwową.
W warunkach ekstremalnych, w zależności od dawki i czasu ekspozycji, działanie iperytu może wystąpić:

  • martwica skory
  • martwica błon śluzowych układu oddechowego
  • owrzodzenia jelit
  • zagęszczenie krwi
  • leukopenia
  • inne ogólne uszkodzenia
  • w efekcie końcowym powoduje śmierć organizmu.

Ciężkie zatrucie iperytem, połączone z uszkodzeniami ogólnoustrojowymi, obserwuje się zwykle przy dawkach rzędu 1000mg/min/m3, kiedy następuje uszkodzenie szpiku kostnego i postępująca leukopenia. Iperyt siarkowy jest trucizną komórkową, powodującą uszkodzenie różnych wewnątrzkomórkowych procesów życiowych.

To cytotoksyczne działanie objawia się w postaci różnych zaburzeń metabolicznych
na poziomie komórkowym, takich jak

  • uszkodzenie enzymów komórkowych
  • nieprawidłowy podział komórki
  • jej rozpad
  • makroskopowo powstawanie pęcherzy na skórze
  • zatrucie układowe.

Iperyt wywiera swoje trujące działanie w komórce poprzez alkilację zawartych w niej aminokwasów, peptydów i białek. Poprzez alkilację DNA indukuje nieprawidłowe procesy jego replikacji, co może być mutagenne i w efekcie stanowić np. czynnik kancerogenny
w płucach. Działanie dermatoksyczne spowodowane iperytem siarkowym przyjmuje w zależności od dawki i czasu ekspozycji formę rumienia lub obrzęku do powstania pęcherzyków surowiczych i martwicy skóry. Uszkodzenia skóry okazują się być najcięższe na trzeci dzień po skażeniu. Początek zdrowienia ma miejsce szóstego dnia i przechodzi przez fazę destrukcji, regeneracji, naprawy oraz remodelacji.

W przypadkach, w których wystąpiły pęcherzyki surowicze, gojenie jest przedłużone. Po zakończeniu procesu ziarninowania i naskórkowania ma miejsce powstawanie blizny skórnej, zwykle przerośniętej i brunatno przebarwionej.

 

Właściwości fizykochemiczne

Iperyt siarkowy jest oleistą cieczą koloru ciemnobrunatnego, o słabym zapachu musztardy lub czosnku. Temperatura wrzenia wynosi 217°C, temperatura krzepnięcia 14,4°C, dlatego zimą przy temperaturach poniżej zera stopni Celsjusza występuje on w stanie ciała stałego. Paruje bardzo powoli, słabo rozpuszcza się w wodzie, dobrze natomiast w rozpuszczalnikach organicznych i tłuszczach. Łatwo wsiąka w materiały pochodzenia organicznego jak skóra, drewno czy guma, oraz w materiały porowate. W zwykłych warunkach nie ulega działaniu tlenu zawartemu w powietrzu atmosferycznym, natomiast silne utleniacze jak nadtlenek wodoru lub nadmanganian potasu zamieniają iperyt siarkowy w odpowiedni nietrujący tlenek. Jednym z aktywniejszych środków dezaktywujących iperyt jest chloramina, która do tej pory jest wykorzystywana do dezaktywacji skóry skażonej iperytem siarkowym. Ostatnio badacze niemieccy donieśli o protekcyjnym działaniu Povidon iodine (maść), zastosowanym na skażony obszar skóry w czasie nie dłuższym niż 20 minut po ekspozycji, chroniącym ją przed uszkadzającym działaniem iperytu.

 

W dniu 9 stycznia 1997 roku rybacy z kutra WŁA-206 wyłowili w sieci dziwny przedmiot, nieregularnego kształtu, niezbyt twardy, wyglądający jak blok gliny o wadze około kilku kilogramów. Został on wyciągnięty z sieci i umieszczony na pokładzie kutra rybackiego, skąd po dobiciu do portu załoga kutra i osoby pomagające w wyładunku ryb, wyrzuciły go na śmietnisko. Przedmiot zawierał iperyt siarkowy. W ten sposób zostało skażonych ośmioro ludzi. Podejrzenie o skażeniu iperytem powzięto następnego dnia i osoby te skierowano do Szpitala Marynarki Wojennej w Gdańsku. Po wstępnym badaniu cztery osoby hospitalizowano a cztery pozostałe skierowano do leczenia ambulatoryjnego. Wszyscy skażeni zostali poddani dezaktywacji z użyciem chloraminy. Miejscowe zmiany na skórze zaopatrzono opatrunkami zawierającymi związki srebra (Argosulfan, Dermazin). W każdym przypadku uzyskano pełne wygojenie uszkodzeń skóry, chociaż w niektórych przypadkach pozostały przebarwienia skóry, a samo gojenie trwało dłużej niż wspomniane 6 dni. W trakcie leczenia obserwowano u chorych zmiany skórne w różnych fazach, zależnie od czasu ekspozycji danej części ciała na działanie iperytu. W trakcie pobytu w szpitalu chorych poddano obserwacji klinicznej, badaniom laboratoryjnym, ultrasonograficznym jamy brzusznej, radiologicznym klatki piersiowej oraz specjalistycznym badaniom dermatologicznym, kardiologicznym, okulistycznym i neurologicznym. Równocześnie z leczeniem miejscowym zmian skórnych prowadzono leczenie ogólne – antybiotykoterapia i osłonowa farmakoterapia wątroby.

Nieoczekiwane skażenie iperytem siarkowym w rejonie Morza Bałtyckiego jest wysoce prawdopodobne, ponieważ na obszarze tym znajduje się duża, lecz nieznana dotąd ilość zatopionych metalowych pojemników, bomb, amunicji, itp., z których w wyniku korozji uwalnia się iperyt. W każdym przypadku znalezienia w morzu nieznanego lub podejrzanego przedmiotu obowiązuje jego przenoszenie z zastosowaniem wszelkiej ostrożności i specjalistycznego sprzętu, w tym ubioru ochronnego. W sytuacji kontaktu z iperytem siarkowym należy przemyć skażony obszar skóry roztworem chloraminy.

 

 

 

Wnioski:

W każdym przypadku kontaktu z nieznanym bądź podejrzanym przedmiotem należy zachować szczególną ostrożność i przenosić go z użyciem środków ochrony osobistej (maski, rękawiczki, itp.)

W sytuacji kontaktu z iperytem siarkowym skórę w okolicy skażonej należy przemyć roztworem chloraminy.

W osobistym wyposażeniu przeciwchemicznym powinna znajdować się Povidone iodine (maść) jako standardowy środek zabezpieczający przeciwko skażeniu iperytem.

Gawlikowski Jerzy, Hołoweńko Marek