POWOJENNA AMUNICJA CHEMICZNA ZATOPIONA W MORZU BAŁTYCKIM - STAN OBECNY I ZAKRES DALSZYCH PRAC

POWOJENNA  AMUNICJA CHEMICZNA ZATOPIONA W MORZU BAŁTYCKIM - STAN OBECNY I ZAKRES DALSZYCH PRAC

Streszczenie

Dotychczasowy osiągnięcia w pracach nad likwidacją zagrożenia powojenną amunicją chemiczną zatopioną w Morzu Bałtyckim są niewielkie. Nie rozwiązano wielu problemów, między innymi nie zapewniono bezpieczeństwa połowów, nie dokonano oceny wpływu bojowych środków trujących na środowisko naturalne morza itp.

Na poprzednich spotkaniach dokonano wstępnej oceny stanu technicznego amunicji chemicznej zatopionej w Morzu Bałtyckim oraz podsumowano dotychczasowe prace w zakresie zapobiegania skażeniom  i ich skutkom.

Uzyskano postęp w zakresie spopularyzowania problemu  wśród mieszkańców regionu nadmorskiego poprzez środki masowego przekazu. Ponadto jest w przygotowaniu do publikacji monografia zawierająca dotychczasowy stan wiedzy na powyższy temat..

Do chwili obecnej nie rozwiązano następujących kwestii:

- podjęcia prac badawczych w celu określenia stanu i zachowania się bojowych środków trujących w środowisku morskim oraz ich wpływu na otoczenie;

- ustalenia zasad współpracy w zakresie likwidacji skutków wyłowienia amunicji chemicznej lub brył bojowych środków trujących /BST/ oraz jej finansowania;

- zmiany zasad postępowania z wyłowioną przez rybaków amunicją chemiczną /pojemników z bojowym środkiem trującym /BST/;

Rybakom zalecono, aby wyłowioną amunicję chemiczną wyrzucać za burtę z zachowaniem odpowiednich zasad, między innymi składanie meldunków o wyłowieniu, określenie miejsca wyłowienia i zatopienia itp.

- wydobywania amunicji chemicznej z dna morskiego i jej niszczenia;

Aktualność rozpatrywanego tematu jest w dalszym ciągu niezmieniona. Jego realizacja pozostaje w ścisłym związku z obowiązującymi konwencjami:

- Helsińską, o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego z 1974r.;

- Paryską o zakazie broni chemicznej z 1993 roku;

- układem z 1971 roku o zakazie umieszczania broni jądrowej i innych rodzajów broni masowej zagłady na dnie mórz i oceanów oraz w jego podłożu;

-  innych aktów prawnych związanych z ochroną środowiska.

W celu łatwiejszego wprowadzenia w treść rozpatrywanych problemów, warto przypomnieć chociażby w skrócie najważniejsze fakty, a mianowicie:

-  znane i prawdopodobne rejony zatopienia amunicji chemicznej: są to: Głębie Bornholmska i Gotlandzka, trasy transportu do rejonów

Zatopienia, rejony bezpośrednio sąsiadujące z Głębiami i trasami transportu. Zestawienie rejonów /miejsc/ zatopienia prezentuje.

MIEJSCA  ZATOPIENIA AMUNICJI CHEMICZNEJ W MORZU BAŁTYCKIM

- znane rejony zatopienia: Głębie Gotlandzka i Bornholmska;

- rejony bezpośrednio sąsiadujące z nimi;

- trasy transportu amunicji chemicznej do Głębi Gotlandzkiej i Bornholmskiej

- rejony w bezpośrednim sąsiedztwie tras transportu;

- przypuszczalne miejsca ponownego zatopienia przez rybaków.

- ilości zatopionej amunicji chemicznej /pojemników/ i rodzaje bojowych środków trujących:

- w rejonie Basenu Bornholmskiego ponad 40 tys. Mg /głównie iperyty/;

- w rejonie Głębi Gotlandzkiej około 2 tys. Mg  /głównie iperyty/;

- dodatkowo 4 statki z ok. 15 000 Mg w rejonie na zachód od m. RONNE /tabun i fosgen/.

Można przypuszczać, że wymienione liczby nie są prawdziwe. Zatopionych środków trujących może być znacznie więcej. Zestawienie mas zatopionej amunicji chemicznej i bojowych środków trujących oraz ich rodzaje przedstawia tab. 1.

Incydenty wyłowienia i wyrzucenia na plażę bojowych środków trujących:

- w latach 50-tych - 7, z tego 5 przypadków wyrzucenia na plażę;

- w latach 60-tych - 2;

- w latach 70-tych - 12;

- w latach 80-tych - 1;

- w latach 90-tych -2, z których ostatni incydent miał miejsce 9 stycznia 1997r.

Zestawienie incydentów wyłowienia i wyrzucenia na plażę amunicji chemicznej /pojemników/ z bojowymi środkami trującymi przedstawia tab. 2.

Tablica 1

Masa amunicji chemicznej oraz masa i rodzaj bojowych środków trujących zatopionych w Morzu Bałtyckim /obszar objęty Konwencją Helsińską/

Miejsce

zatopienia

Masa zatopionej

Amunicji chemicznej

 [Mg]

Masa zatopionych bojowych środków trujących

 [Mg]

Rodzaj zatopionych bojowych środków trujących

1

2

3

4

Basen Bornholmu

/E od Bornholmu/

 ok. 32 000

 ok. 11 000

iperyt siarkowy, zagęszczony iperyt siarkowy, Clark I, Clark II, adamsyt, chloroacetofenon /prawdopodobnie: fosgen, iperyt azotowy, tabun/

Akwen na wschód od Bornholmu

/8 000  -  nie weryfikowana/

brak  informacji

Akwen na południowy zachód od Bornholmu

/ok.15 000 - nie weryfikowana/

brak informacji

Basen Gotlandii

/SW od Liepaji/

  ok. 2 000

 ok. 1 000

iperyt siarkowy, adamsyt,  chloroacetofenon

Mały Bełt

 ok. 5 000

  750

/przyjęto wartość stanowiącą 15% masy amunicji/

tabun, fosgen

Z przebiegu incydentów wyłowienia amunicji chemicznej lub "uwolnionych" środków trujących wynika, że załogi kutrów rybackich nie zawsze wiedzieli jak należy postąpić, aby uniknąć skażenia. Fachowa pomoc lekarska  była udzielana zbyt późno, bo już po pojawieniu się objawów porażenia organizmu tj. po wielogodzinnym okresie utajonego działania /dotyczy iperytu/. Można mieć nadzieję, że obecnie, po włączeniu do dokumentacji kutrów rybackich instrukcji postępowania  w takich przypadkach,  przeprowadzeniu dodatkowego szkolenia załóg  i szerokiego spopularyzowania zagrożenia, uda się uniknąć dalszych porażeń.

Jedną z propozycji jest algorytm możliwego sposobu postępowania załogi kutra rybackiego w przypadku wyłowienia bojowego środka trującego /rys. 1/.

Tablica 2

Kalendarium incydentów związanych z wyłowieniem /wyrzuceniem na plażę/ amunicji chemicznej /BST /w Polskiej Strefie Ekonomicznej

Rok

Liczba zdarzeń

na morzu/plaży

Miejsce zdarzenia

Liczba skażonych

/sprzęt/

Uwagi

1952

1/2

E  BORNHOLM KOŁOBRZEG-plaża

DZIWNÓW-plaża

Łącznie w latach 1952-1954 na brzegu znaleziono

1953

-/1

DZIWNÓW-plaża

5 bomb

1954

1/1

ZAT. GDAŃSKA

JURATA-plaża

/zawartość nie-

znana/

1955

-/1

DARŁÓWEK-plaża

102 dzieci

beczka z ciekłym BST

1967

lipiec

1/-

H - 9

E BORNHOLM

załoga

KOŁ 158

skażona sieć

1969

lipiec

1/-

HJ - 8

E BORNHOLM

część załogi

UST 3

skażona sieć

1

2

3

4

5

1971

1/-

1974

2/-

1976

2/-

6 rybaków

z DARŁOWA

1977

4/-

Środkowy Bałtyk

12 rybaków

KOŁ 158

bryła o masie

20 kg

1979

3/-

- 3 rybaków  

  z Kołobrzegu

- 1 rybak z Ustki

- kuter WŁA 152

1980

1/-

kuter

z Władysławowa

1994

1/-

H-9

E BORNHOLM

Łeb 5

wyłowioną bombę

zdano w  Nexf

/szypra ukarano grzywną/

1997

09. I.

1/-

ok.30 Mm

N Władysławowo

8 rybaków

WŁA 206

bryła o masie

4 - 5 kg

RAZEM

24

19/5

Jedną z propozycji jest algorytm możliwego sposobu postępowania załogi kutra rybackiego w przypadku wyłowienia bojowego środka trującego /rys. 1/.

Rys. 1. Algorytm możliwego sposobu postępowania załogi kutra rybackiego w przypadku wyłowienia bojowego środka trującego /iperytu/ lub skażonej sieci

Obecne sympozjum dobitnie podkreśla troskę o czystość wód Bałtyku, prawidłowy rozwój morskiej flory i fauny oraz bezpieczeństwo ludzi nie tylko bezpośrednio związanych z gospodarką morską, lecz także tych, którzy będą korzystać z walorów turystycznych i rekreacyjnych naszego wybrzeża.

Można oczekiwać, że na podstawie wiedzy zawartej w wygłaszanych referatach zaznaczy się dalszy postęp w tym tak trudnym do rozwiązania problemie.

Kmdr dr inż. Tadeusz KASPEREK

AKADEMIA MARYNARKI WOJENNEJ

WYDZIAŁ NAWIGACJI I UZBROJENIA OKRĘTOWEGO

ZAKŁAD OBRONY PRZECIWCHEMICZNEJ

PIŚMIENNICTWO:

[1] KASPEREK T., Iperyt nadal groźny, Zeszyt Naukowy  Akademii Obrony

  Narodowej Nr  2 (15)   1994, Warszawa;

[2] Report on Chemical Munitions Dumped in the Baltic Sea, Report to the 16th

  Meeting of  Helsinki Commission 8 - 11 March 1994, January 1994.

Załączniki:
Pobierz plik (rys1.png)RYS 1[ ]14 Kb