Broń chemiczna zatopiona w morzu bałtyckim

INFORMACJA

O KIERUNKACH DZIAŁAŃ RESORTU TRANSPORTU i GOSPODARKI MORSKIEJ w ZAKRESIE WSPÓŁPRACY MIĘDZYNARODOWEJ I KRAJOWEJ w SPRAWACH DOTYCZĄCYCH PROBLEMATYKI AMUNICJI CHEMICZNEJ ZATOPIONEJ W MORZU BAŁTYCKIM.

Opracowanie na seminarium naukowe na temat:

„BROŃ CHEMICZNA ZATOPIONA W MORZU BAŁTYCKIM"

Organizowaną w dniach 15-16 grudnia 1998 r. przez Szefostwo Wojsk Obrony Przeciwchemicznej, Dowództwo Wojsk Lądowych we współpracy z MSZ i AMW w Gdyni.

Wstęp.

Jednym z kierunków polityki ekologicznej państw są działania zmierzające do zapobieżenia degradacji mórz i oceanów, aby nie pełniły one roli ostatecznego odbiornika globalnych zanieczyszczeń świata.

Są to obszary, które narażone są w znaczącym stopniu na zagrożenia ekologiczne.

W sposób istotny odnosi się to do Morza Bałtyckiego, które jest obszarem szczególnie wrażliwym, z uwagi na jego cechy morfometryczne i hydrologiczne.

Morze Bałtyckie jest stosunkowo małym morzem śródlądowym o bardzo powolnej wymianie wód, co niekorzystnie wpływa na stopień jego zanieczyszczenia i obniża zdolności do samooczyszczania.

Wszystkie państwa bałtyckie wyrażają przekonanie, że ochrona tego morza i jego zasobów naturalnych stanowi najpilniejszy problem regionalny w dziedzinie ochrony środowiska.

Morze Bałtyckie wchłania bardzo duże ilości zanieczyszczeń:

- zanieczyszczenia ze źródeł lądowych

- zanieczyszczenia wprowadzane do wód morskich poprzez rzeki i atmosferę ,

- zanieczyszczenia ze statków, a także

- zanieczyszczenia powodowane przez zatopioną w morzu amunicję.

Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej doceniając wagę problemu oraz sprawując nadzór nad ochroną środowiska morskiego zgodnie z wymogami przepisów ustawy o obszarach morskich RP i administracji morskiej z 1991 r. oraz ustawy o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki z 1995 r., jak również umów międzynarodowych inkorporowanych do prawa krajowego - przepisami w/w ustaw , dąży do racjonalnej i efektywnej ochrony Bałtyku.

Jednym z zagadnień ochrony środowiska morskiego i jego żywych zasobów - wymagającym podjęcia stosownych działań jest problematyka związana z amunicją chemiczną zatopioną w Morzu Bałtyckim.

2. KIERUNKI DZIAŁAŃ RESORTU TRANSPORTU i GOSPODARKI MORSKIEJ w ZAKRESIE WSPÓŁPRACY MIĘDZYNARODOWEJ i KRAJOWEJ w SPRAWACH DOTYCZĄCYCH PROBLEMATYKI AMUNICJI CHEMICZNEJ ZATOPIONEJ w MORZU BAŁTYCKIM.

Zagadnienia związane z problematyką dotyczącą wpływu na środowisko morskie amunicji chemicznej zatopionej w Morzu Bałtyckim - ze względu na swój charakter - były przedmiotem rozważań na forum międzynarodowym.

W ramach wspólnych działań krajów basenu Morza Bałtyckiego - w ramach prac Komisji Helsińskiej - w latach 1993 - 1995 dokonano oceny sytuacji, stopnia zagrożenia oraz ustalono zalecenia postępowania z bojowymi środkami chemicznymi zatopionymi w morzu.

W 1993 roku Komitet Œrodowiskowy (EC) Komisji Helsińskiej powołała specjalną Grupę Roboczą ds. Zatopionej Amunicji Chemicznej (HELCOM CHEMU) .

W pracach Komitetu i w/w Grupy Roboczej - ze strony Polski - uczestniczyli przedstawiciele Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, które to Ministerstwo koordynuje współpracę międzynarodową z Komisją Helsińską i jej organami wykonawczymi.

Grupa zakończyła pracę w 1995 roku, a ich wynikiem był przygotowany, na podstawie oficjalnych sprawozdań wszystkich Państw-Sygnatariuszy Konwencji Helsińskiej oraz ekspertów z Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Norwegii, raport na temat zatopionych w Morzu Bałtyckim do 1947 roku bojowych środków chemicznych.

W raporcie Grupy Roboczej HELCOM - CHEMU stwierdzono, iż w latach 1945-48 na obszarze Morza Bałtyckiego zatopiono bojowe środki trujące, które znajdowały się w pociskach artyleryjskich, bombach, oraz w pojemnikach. Zatapiania dokonywały władze niemieckie przed zakończeniem wojny, oraz alianci po jej zakończeniu. Akcje aliantów przeprowadzono na podstawie ustaleń Konferencji w Poczdamie z dnia 02.08.1945 Roku dotyczących demilitaryzacji i rozbrojenia armii niemieckiej.

Na podstawie raportów przygotowanych przez Państwa Strony Konwencji Grupa Robocza stwierdziła, że problem rodzaju i ilości amunicji chemicznej zatopionej w Morzu Bałtyckim do 1947 roku został stosunkowo dobrze rozpoznany. Ilość amunicji zatopionej na obszarze Bałtyku można oszacować na 40 000 ton, w tym ilość zatopionych bojowych środków trujących ocenia się na około 13 000 ton.

Rozpoznano następujące miejsca zatapiania amunicji na obszarze objętym postanowieniami Konwencji Helsińskiej:

- w południowo-wschodniej części Głębi Gotlandzkiej,

- we wschodniej części Głębi Bornholmskiej,

- w Cieśninie Mały Bełt,

Ponadto wiadomo, że amunicję zatapiano także podczas transportu do miejsc zatapiania.

Zdaniem ekspertów Grupy Roboczej istnieją dwie możliwości przemieszczania się zatopionej amunicji i jej ewentualnego rozprzestrzeniania:

- przemieszczanie w wyniku szczególnych warunków hydrograficznych,

- przemieszczanie na skutek połowów w strefie przydennej.

Przemieszczanie amunicji w wyniku działania warunków hydrograficznych wydaje się mało prawdopodobne.

Przemieszczanie amunicji może natomiast zachodzić w wyniku intensywnego rybołówstwa prowadzonego w pobliżu miejsc zatapiania. Obecnie potencjalnym zagrożeniem dla rybaków może być "lepki" iperyt, który po uwolnieniu się - na skutek korozji - z łusek amunicji, bardzo powoli rozpuszcza się w wodzie pozostając najczęściej w przydennych warstwach wody w postaci brył. Wyłowienie takiej bryły z wody przez rybaków może spowodować skażenie.

Stwierdzono, że tylko trudno rozpuszczalne i trwałe bojowe środki trujące (BST) mogą utrzymywać się lokalnie w środowisku morskim .Badania ekotoksykologiczne oraz badania procesów degradacji w środowisku naturalnym przeprowadzono jedynie dla nielicznych substancji.

Zdaniem ekspertów potrzebne są dalsze badania w tym zakresie, w szczególności , jeżeli chodzi o związki trudno rozpuszczalne takie jak lepki iperyt i związki zawierające arsen.

Dotychczas przeprowadzone badania doprowadziły do znalezienia jedynie skorodowanej amunicji - nie zawierającej już bojowych środków trujących .

Zdaniem ekspertów Grupy Roboczej dotychczas nigdzie nie stwierdzono obecności BST w tkankach organizmów żywych pochodzących z Morza Bałtyckiego.

Grupa Robocza stwierdziła ponadto, że może zaistnieć potrzeba prowadzenia dalszych badań umożliwiających m.in. określenie miejsc aktualnej lokalizacji zatopionej w Morzu Bałtyckim amunicji chemicznej oraz ocenę eko-toksycznych skutków trwałych i słabo rozpuszczalnych zatopionych środków bojowych; uznano jednak, że nie ma potrzeby ustanawiania wspólnych programów badawczych w ramach HELCOM, a badania tego rodzaju powinny być wykonywane indywidualnie przez poszczególne Kraje Członkowskie lub w ramach współpracy dwustronnej.

Zamiar podjęcia prac w tym kierunku w Polsce został zadeklarowany przez :

Instytut Morski w Gdańsku, Morski Instytut Rybacki w Gdyni oraz Politechnikę Gdańską.

W toku prac Grupy Roboczej ds. Zatopionej Amunicji HELCOM – CHEMU ustalono, że :

1. Zgodnie z istniejącą wiedzą rozpuszczone substancje zatopionych środków bojowych nie powodują w szerokim zakresie ryzyka dla środowiska morskiego.

2. Komisja Helsińska uznała, że zatopiona w morzu amunicja - w przypadku nie naruszenia jej - nie stanowi w chwili obecnej zagrożenia dla środowiska morskiego .

Prawie wszystkie bojowe środki chemiczne rozkładają się w wodzie morskiej , ( choć z różną szybkością) tworząc mniej toksyczne , rozpuszczalne w wodzie substancje.

W dłuższym okresie czasu nie stwarzają one zagrożenia dla środowiska morskiego ; substancje te nie występują w większych koncentracjach w wodzie morskiej - koncentracja ta maleje gwałtownie z upływem czasu w związku z rozkładaniem się środka chemicznego w wodzie morskiej i postępującymi reakcjami jego degradacji .

Wszystkie bojowe środki chemiczne reagują z wodą morską , lecz przebieg reakcji może się różnić w szerokich granicach w zależności od struktury chemicznej poszczególnych substancji. W wyniku reakcji hydrolizy powstają nowe związki, o właściwościach różniących się od właściwości bojowych środków chemicznych. Takie produkty reakcji nie są już toksyczne i na ogół dobrze rozpuszczają się w wodzie.

Jedynie „lepki" iperyt , jako związek trudno ulegający hydrolizie ,może znajdować się w wodzie morskiej jeszcze w długim czasie - po wydostaniu się z pocisków - w postaci dużych zbryleń i w tej postaci może okazać się wciąż groźnym bojowym środkiem chemicznym , jeżeli zostanie wyłowiony lub wydobyty na powierzchnię i nastąpi jego kontakt ze skórą.

Załogi statków poławiające na obszarach zatopienia albo w ich sąsiedztwie mogą być zatem narażone na niebezpieczeństwo ze strony zatopionych bojowych środków chemicznych, jeżeli lepkie bryły gazu musztardowego lub amunicja chemiczna zostanie złowiona włokiem dennym i wyciągnięta na burtę statku .

3. Grupa Robocza uznała ponadto potrzebę przeciwdziałania przemieszczaniu zalęgającej na dnie morza amunicji chemicznej oraz zminimalizowania ryzyka skażenia rybaków w przypadku wciągnięcia amunicji na pokład statku poprzez zakaz łowienia ryb włokami dennymi w rejonach zatopionej amunicji.

4. Stwierdzono, że amunicja wyłowiona przez rybaków - stwarzająca zagrożenie powinna w zasadzie zostać zatopiona w miejscu wyłowienia.

5. Ponadto ustalono, iż ryzyko związane z wydobyciem amunicji z dna morza jest zbyt duże, dlatego nie zaleca się podniesienia z dna amunicji zatopionej na obszarze Morza Bałtyckiego.

W oparciu o wyniki prac ekspertów Grupy Roboczej HELCOM CHEMU Komisja Helsińska na - 16-tym posiedzeniu - przyjęła stosowne ustalenia i zobowiązała Państwa - Strony Konwencji Helsińskiej do :

- wypracowania systemu zbierania informacji o wypadkach wyławiania amunicji chemicznej oraz corocznego przekazywania informacji o powyższych przypadkach do Państwa wiodącego tj. Danii.

Ponadto Komisja Helsińska zaleciła :

- przygotowanie - na podstawie wzoru wypracowanego przez Grupę Roboczą HELCOM CHEMU - jednolitych wytycznych i w formie instrukcji postępowania dla rybaków na wypadek wyłowienia amunicji chemicznej - wprowadzenie ich do przepisów wewnętrznych.

Zalecono, aby w oparciu o te wytyczne każde z państw bałtyckich opracowało własną instrukcję oraz określiło organa administracyjne odpowiedzialne za reagowanie na zgłoszone wypadki wyłowienia amunicji chemicznej.

W 1993 roku opracowany został przez Sekretariat ds. Konwencji Helsińskiej (MOŒ,ZNiL) raport krajowy, który przedstawiono na forum Komisji Helsińskiej.

Po jego przyjęciu przez Komisję Helsińską, przygotowano instrukcję postępowania na wypadek wyłowienia bojowych środków chemicznych.

Projekt instrukcji został skonsultowany z odpowiednimi resortami i instytucjami (Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej, Wojskowy Instytut Chemii i Radiometrii, Zrzeszenie Rybaków Morskich, Marynarka Wojenna, itp.) a następnie przekazany do Ministerstwa Transportu i Gospodarki Morskiej .

Przedmiotowy projekt został skonfrontowany w MTiGM z wydanymi dotychczas odnośnymi aktami prawnymi dla polskich obszarów morskich, którymi są :

- Zarządzenie Nr 15 Dyrektora Zjednoczenia Gospodarki Rybnej z dnia 12 sierpnia 1977 r. w sprawie wprowadzenia zakazu połowów sprzętem dennym w miejscach zatopienia amunicji,

- Zarządzenie Nr 213 Ministra Żeglugi z dnia 20 października 1954 r. w sprawie niebezpieczeństw nawigacyjnych napotykanych przez statki morskie wraz z załącznikiem zawierającym instrukcję o postępowaniu w wypadku wyłowienia lub wydobycia z morza wszelkiego rodzaju materiałów wojskowych,

- Zarządzenie Nr 78 Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 września 1974 r. w sprawie zgłaszania, zabezpieczania i unieszkodliwiania materiałów wybuchowych i innych przedmiotów niebezpiecznych ( aktualnie obowiązujące ). Zgodnie z obowiązującymi przepisami - zawartymi w w/w zarządzeniu - likwidacja zagrożeń powodowanych przez (zatopione) przedmioty pochodzenia wojskowego należy do kompetencji organów wojskowych; odbywa się ona w oparciu o zasady współdziałania terenowych organów administracji morskiej z jednostkami wiodącymi w tym zakresie tj. jednostkami organizacyjnymi resortu obrony narodowej.

- Zarządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 października 1996 r. W sprawie współpracy urzędów morskich z Marynarką Wojenną i Strażą Graniczną ( M.P. Nr 63, poz.578 )

Uwzględniając powyższe regulacje , jak też zalecenia HELCOM została ostatecznie opracowana „Instrukcja postępowania w przypadku wyłowienia amunicji chemicznej" dla polskich obszarów morskich , która została wprowadzona w życie

- Zarządzeniem Dyrektora Urzędu Morskiego w Gdyni-

3.02.1997 r.

- Zarządzeniem Dyrektora Urzędu Morskiego w Słupsku -

27.02.1997 r.

- Zarządzeniem Dyrektora Urzędu Morskiego w Szczecinie -

21.03.1997 r.

W instrukcji zostały zamieszczone m.in.:

- informacje n/t charakterystyki amunicji chemicznej zatopionej w Morzu Bałtyckim,

- informacje n/t charakterystyki środków trujących, mogących stanowić zagrożenie dla rybaków,

- zasady postępowania po wyłowieniu bojowych środków chemicznych,

- sposób przekazywania meldunków o wyłowieniu bojowych środków chemicznych,

- wykaz punktów alarmowania

- mapę rejonów Morza Bałtyckiego zagrożonych skażeniami pochodzącymi z zatopionych środków chemicznych.

Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej wydało polecenie jej jednolitego wprowadzenia przez wszystkie trzy urzędy morskie.

Dla zwiększenia efektywności przeciwdziałania potencjalnemu zagrożeniu ze strony zatopionej amunicji - rozpowszechniono i dostarczono załogom statków poławiającym instrukcję postępowania dla rybaków w zwięzłej, uproszczonej formie.

Ponadto został opracowany program szkolenia dla rybaków i marynarzy w zakresie postępowania z wyłowionymi bojowymi środkami trującymi - BST. Aktualnie w Ministerstwie Transportu i Gospodarki Morskiej prowadzone są konsultacje celem realizacji tego programu.

Problematyka amunicji zatopionej w Morzu Bałtyckim - zgodnie z ustaleniami HELCOM - dotyczy kompleksu zagadnień związanych bezpośrednio z eksploatacją żywych zasobów morza .

Realizacja zadań podejmowanych w celu przeciwdziałania potencjalnemu zagrożeniu powodowanemu przez zatopioną amunicję - z uwagi na ich kompleksowy charakter - musi odbywać się we współdziałaniu odpowiednich jednostek : resortu ochrony środowiska, zasobów naturalnych i leśnictwa, resortu obrony narodowej oraz resortu transportu i gospodarki morskiej.

mgr inż. Teresa Moller

Gł. specjalista w Departamencie Administracji Morskiej,

Żeglugi i Rybołówstwa - MTiGM