PROBLEM BRONI CHEMICZNEJ ZATOPIONEJ W MORZU BAŁTYCKIM W DOKUMENTACH I PRACACH KOMISJI HELSIŃSKIEJ

Konwencja o Ochronie Środowiska Obszaru Morza Bałtyckiego (w skrócie nazwana Konwencją Helsińską ) została podpisana w Helsinkach 22 marca 1974 roku. Jej sygnatariuszami były wszystkie ówczesna państwa nadbałtyckie. Konwencja weszła w życie 3 maja 1980 roku, po ratyfikowaniu przez wszystkie Państwa – Strony. Organem koordynującym realizację jej zapisów jest Komisja Helsińska (HELCOM).

W 1993 roku Komisja Helsińska powołała grupę roboczą ad hoc ds. zatopionej broni chemicznej ( HELCOM CHEMU ). Zakres obowiązków grupy obejmował:

- zgromadzenie i opracowanie danych na temat zatopionej broni chemicznej;

- ocenę stopnia zagrożenia dla środowiska morskiego i zdrowia człowieka ze strony zatopionych bojowych środków chemicznych;

- określenie potrzeby i kierunku przyszłych badań nad tym zagadnieniem.

W roku 1994 Komisji przedstawiony został raport na temat zatopionej w Morzu Bałtyckim broni chemicznej, przygotowany na podstawie oficjalnych sprawozdań wszystkich Państw – Stron Konwencji oraz ekspertów z Wielkiej Brytanii, USA i Norwegii. Raport ten zawierał informacje dotyczące:

- rodzaju i ilości zatopionej broni;

- obszarów zatopienia;

- właściwości środków i stanu zatopionej broni;

- potencjalnego zagrożenia;

- wyników badań w rejonach zatopienia broni.

Na następnym posiedzeniu Komisji ( HELCOM 16 ), w roku 1995

Grupa robocza przedstawiła raport końcowy, podsumowujący dwuletnie prace i identyfikujący najważniejsze działania, jakie należy podjąć w odniesieniu do problemu zatopionych bojowych środków trujących (BST) :

1.Poszukiwanie miejsc zatapiania broni chemicznej.

BST były zatapiane również poza oficjalnie zgłoszonymi rejonami, istnieje, zatem potrzeba kontynuowania badań mających na celu wykrycie nowych lokalizacji zatapiania broni.

2.Badania nad procesami chemicznymi, którym podlegają

Zatopione BST i skutki ekologiczne tych procesów:

- ekologiczne i ekotoksykologiczne aspekty oddziaływania środków trujących zawierających związki arsenu i gaz musztardowy ( iperyt);

- określenie stopnia skażenia środowiska ( organizmów żywych, wody i osadu) z rejonów zatopienia broni chemicznej, w przypadku trwałych związków trudno rozpuszczalnych badaniami należy objąć przede wszystkim organizmy żywe i osad.

3.Opracowanie instrukcji dla rybaków na wypadek wyłowienia BST.

Strony Konwencji zobowiązane zostały do przygotowania instrukcji na podstawie wytycznych opracowanych przez HELCOM. Ponadto w celu ograniczenia ryzyka wyłowienia BST należy wprowadzić zakaz trałowania w rejonach zagrożonych występowaniem broni chemicznej.

4.Opracowanie wytycznych dla odpowiednich władz na wypadek wyłowienia BST przez rybaków.
5.Badania stopnia skorodowania zatopionej broni chemicznej.

Praktyka wykazała, że stopień ten jest bardzo zróżnicowany – od stanu nienaruszonego po całkowitą korozję. Tym niemniej, zdaniem grupy roboczej, problem winien być uznany za drugorzędny.

Po rozwiązaniu HELCOM CHEMU w roku 1995, sprawy związane z zatopioną bronią chemiczną zostały włączone do prac ciał doradczych:

- Komitetu Ochrony Środowiska (EC) – koordynacja badań nad procesami chemicznymi, jakimi podlegają zatopione środki chemiczne oraz ich skutki ekologiczne;

- Komitetu ds. Zwalczania Rozlewów (CC) – opracowanie wytycznych dotyczących zasad postępowania na wypadek wyłowienia broni chemicznej i włączenie ich do Poradnika ds. Zwalczania Rozlewów ( nastąpiło to w roku 1996).

Państwa – Strony Konwencji zostały zobowiązane do:

- dostarczenia Danii ( Stronie Wiodącej w tym zakresie) informacji o wszelkich działaniach związanych z zatopioną bronią chemiczną;

- uczestnictwa w badaniach dotyczących lokalizacji i charakterystyki zatopionej broni chemicznej – do 1997 roku badania takie były prowadzone przez Niemcy w ich wyłącznej strefie ekonomicznej, a wcześniej także przez Rosję, Estonię i Szwecję;

- prowadzenia badań dotyczących oddziaływania zatopionych środków trujących na środowisko morskie – badania takie były prowadzone przez Danię, Rosję i Szwecję;

- opracowania instrukcji dla rybaków i odpowiednich władz na wypadek wyłowienia BST – w Polsce zostały one wydane przez dyrektorów Urzędów Morskich;

- wypracowania porozumień uwzględniających aspekty finansowe dekontaminacji statków obcych bander.

Z informacji dostarczanych corocznie przez państwa nadbałtyckie wyłania się niezbyt optymistyczny obraz. Chociaż niektóre państwa inicjują pewne działania, to kompleksowe, systematyczne podejście do tego problemu pozostaje w sferze planów. Nie wynika to w żadnym razie z bagatelizowania, czy niedostrzegania istniejącego zagrożenia. Przyczyna jest bardziej prozaiczna – nakłady finansowe, ograniczenia techniczne i ryzyko związane z ewentualną utylizacją broni chemicznej sprawiają trudności, zwłaszcza w kontekście innych, nie mniej istotnych zobowiązań Stron Konwencji Helsińskiej ( np. ograniczanie zanieczyszczenia morza ze źródeł lądowych, w tym substancji uznanych za szkodliwe i niebezpieczne). Oczywiście porównywanie priorytetów tak różnych zagadnień nie jest żadnym uzasadnieniem dla decyzji o niepodejmowaniu, względnie opóźnianiu działań dotyczących problemu zatopionej broni chemicznej. Skuteczność państw nadbałtyckich winna być jednak oceniana z uwzględnieniem powyższych kryteriów i należy mieć nadzieję, że z czasem ulegnie wymiernej poprawie.

Adrianna Dembowska

Sekretariat ds. Konwencji Helsińskiej